Bibliothèque Solvay: wanneer kwantum tai chi een erfgoedjuweel opnieuw uitvindt

Op 19 december opent de Solvay Bibliotheek, een emblematisch gebouw in het Leopoldpark in Brussel, haar deuren voor een unieke sessie muzikale kwantum tai chi. Deze gratis ervaring, georganiseerd door het bedrijf Edificio, combineert eeuwenoude Chinese praktijken en muzikale composities in een uitzonderlijk historisch kader. Achter dit initiatief gaan vragen schuil over conservatie, toegankelijkheid en nieuwe manieren om erfgoed toe te eigenen.

Een historisch juweeltje in het hart van het Leopoldpark

Aan het begin van de 20e eeuw besloot Ernest Solvay, een beroemd Belgisch chemicus en industrieel, om de Université Libre de Bruxelles een onderzoeksinstituut voor economische en sociale wetenschappen te geven. Hiervoor nam hij de architecten Constant Bosmans en Henri Vandeveld in de arm, die tussen 1900 en 1902 een gebouw met een verfijnd decor neerzetten, met marmeren mozaïeken, gekleurd glas-in-lood, ebben- en mahoniehout en fijn ijzerwerk. De vestibule, geplaveid met mozaïeken en bekroond met koepels, geeft uit op een leeszaal met twee verdiepingen waar het zenitale licht de extreme zorg voor de materialen benadrukt. Deze “vitrine van kostbare materialen ” getuigt van de wens van Ernest Solvay om wetenschappelijke geest en esthetische kwaliteit te combineren.

Van het Instituut voor Sociologie tot een culturele renaissance

Het gebouw werd in 1902 ingewijd als Instituut voor Sociologie en huisvestte onderzoekers en studenten tot 1967, toen de faculteit verhuisde naar de Solbosch campus. Nadat de Universiteitspers er tot 1981 was gehuisvest, werd het gebouw lange tijd verlaten en raakte het in verval. De Bibliothèque Solvay werd in 1988 geklasseerd en begin jaren 1990 gerestaureerd en in 2000 overgedragen aan Edificio. Sindsdien worden de ruimtes verhuurd voor privé-evenementen, hoewel de toegang voor het publiek beperkt blijft tot Open Monumentendagen en rondleidingen door Arkadia. Dit traject, van wetenschappelijke bloei tot gedeeltelijke privatisering, illustreert hoe moeilijk het is om een geklasseerd gebouw operationeel te houden en toch zijn integriteit te bewaren.

Quantum tai chi op muziek: gewaagde fusie of marketingconcept?

Het concept van ‘quantum tai chi’ is even intrigerend als intrigerend. De sessie wordt geleid door de in Beijing opgeleide tai chi-meester Laurent Serruys en bestaat uit langzame bewegingen die worden gesynchroniseerd met fluit- en gitaarimprovisaties door respectievelijk Shahaf Yaakov en Pascal Hauben. Het bijvoeglijk naamwoord ‘quantum’ roept hier een symbolische benadering op, spelend op de notie van subtiele energie in plaats van een wetenschappelijke toepassing van de moderne fysica. Praktisch gezien is het doel om lichaam en geest opnieuw met elkaar te verbinden in een ruimte vol geschiedenis, “een klein moment van herverbinding voor de feestdagen”, zoals de organisatoren het zeggen.

Sommige waarnemers zijn echter van mening dat deze mengeling van termen - tai chi en kwantum - een vorm van New Age marketing is, die de filosofische diepgang van de Chinese praktijk waarschijnlijk zal bagatelliseren. Uiteindelijk blijft de vraag: in hoeverre kan de aantrekkingskracht van het spectaculaire het gebruik van een wetenschappelijk vocabulaire zonder strikte basis rechtvaardigen?

Edificio en het erfgoed van evenementen

Sinds 2000 gebruikt Edificio de Solvay Bibliotheek als proeftuin voor eersteklas privé-evenementen. Hoewel dit bedrijfsmodel het mogelijk maakt om het onderhoud en de restauratie van de gebouwen te financieren, roept het ook een spanning op tussen privatisering en de opdracht van openbare dienst. In de praktijk kunnen particulieren en bedrijven cocktailparty’s of conferenties organiseren, terwijl het grote publiek alleen bij uitzonderlijke gelegenheden toegang heeft. De organisatie van deze gratis kwantum tai chi illustreert een compromis: een sporadische openstelling bieden terwijl de exclusiviteit van de locatie behouden blijft door strikt beperkte zitplaatsen.

Sommige verdedigers van het erfgoed zijn van mening dat deze mix van gebruik helpt om de site te laten overleven, door regelmatig inkomsten te genereren. Anderen vrezen dat de wildgroei van gespreide evenementen kan leiden tot de “instrumentalisering” van het monument, met het risico dat de oorspronkelijke roeping als plaats voor wetenschappelijk onderzoek in gevaar komt.

Toegankelijkheid, behoud en vooruitzichten

Het feit dat het evenement gratis is, is een groot voordeel bij het democratiseren van de toegang tot een gebouw dat vaak als elitair wordt gezien. De beperking van het aantal plaatsen - niet gespecificeerd maar bewust beperkt - handhaaft echter een vorm van exclusiviteit. Praktisch gezien worden deelnemers uitgenodigd om zich per e-mail in te schrijven(culture@edificio.be), wat de noodzaak onderstreept van een compromis tussen het verwelkomen van het publiek en het behoud van de locatie.

Op het gebied van conservering moet elke nieuwe activiteit zorgvuldig worden begeleid om schade aan het houtwerk, de mozaïeken of de glas-in-loodramen te voorkomen. Zowel restaurateurs als de Stad Brussel raden aan om meer toezicht te houden tijdens evenementen, versterkt door veiligheidsprotocollen die zijn aangepast aan een geklasseerd gebouw.

Naar nieuwe vormen van erfgoedtoe-eigening

Meer in het algemeen maakt dit initiatief deel uit van een internationale beweging om erfgoedsites opnieuw uit te vinden, waar muziek, hedendaagse kunst en welzijn samenkomen om een divers publiek aan te trekken. In Brussel werden andere Solvay-sites - het Alfred Solvay-huis in Boitsfort en de kantoren van de Société Solvay in Elsene - al gebruikt als decor voor tentoonstellingen en concerten. Op lange termijn zou de Solvay Bibliotheek een permanent laboratorium voor culturele innovaties kunnen worden, op voorwaarde dat elk project gepaard gaat met een rigoureuze reflectie over het behoud van het erfgoed en de kwaliteit van de geboden ervaring.

In de tussentijd belooft de kwantum tai chi sessie op 19 december een unieke kans te zijn om dit historische juweel vanuit een nieuwe invalshoek te herontdekken, waarbij oosterse traditie en muzikale virtuositeit worden gecombineerd, in een eeuwenoude setting waar kostbare materialen ook het verhaal vertellen van een wetenschappelijke ambitie die nog steeds springlevend is.